Arbeitszeugnis nedir ve notları nasıl okunur
Arbeitszeugnis, Almanya'da iş ilişkisi biten her çalışanın işvereninden yazılı olarak isteyebildiği iş referansıdır (GewO § 109). Basit olanı işi ve süresini yazar; nitelikli olanı performansı ve davranışı da değerlendirir.1
Yazıldı 13 Ekim 2026. CitedCV. Rehberlerimiz nasıl yazılıyor
Önce yapılacak iş: nitelikli referansı yazılı isteyin
Almanya'da çalıştıysanız ve işten ayrılıyorsanız, kanun size varsayılan olarak basit bir referans verir; nitelikli olanı istemeniz gerekir. Dortmund Sanayi ve Ticaret Odası (IHK Dortmund), çalışan hangisini istediğini söylemeden işverenin bu yükümlülüğü yerine getiremeyeceğini not eder. İstifa ettiğinizde ya da fesih bildirimi aldığınızda kısa bir e-postayla qualifiziertes Arbeitszeugnis isteyin.
- Erken isteyin: IHK Dortmund, talepten ya da ayrılıştan itibaren yaklaşık bir ayı makul süre sayar.
- Yıllarca beklemeyin: talep hakkı Alman Medeni Kanunu (BGB) § 195'teki üç yıllık zamanaşımına tabidir, süre yıl sonunda başlar; iş ya da toplu sözleşme daha kısa hak düşürücü süre koyabilir (IHK Dortmund).
- Hâlâ çalışıyorsanız ve haklı bir nedeniniz varsa ara referans (Zwischenzeugnis) isteyebilirsiniz: yönetici değişimi, görev değişikliği ya da başka bir yere başvuru gibi (IHK München).
- İşveren, telefon ya da alet iade edilmedi diye referansı bekletemez (IHK München).
Arbeitszeugnis noten: ifadeler ve okundukları not
Alman referanslarındaki performans cümleleri ilk bakışta hep olumlu görünür; farkı küçük kelimeler yaratır. Aşağıdaki tablo IHK München'in listesine dayanır; ikinci sütun IHK Dortmund'un farklı verdiği biçimleri gösterir. İki oda da bu ifadeleri uygulamada yerleşmiş, okul notlarına benzeyen kalıplar olarak sunar. Bu bir gelenektir, kanun değildir.
| Okunduğu not | Performans özeti (IHK München) | IHK Dortmund'un farklı biçimi | Davranış (IHK München) |
|---|---|---|---|
| Sehr gut (pekiyi, 1) | stets zu unserer vollsten Zufriedenheit (her zaman en tam memnuniyetimizle) | stets yerine jederzeit ya da immer de olur | war stets vorbildlich (her zaman örnek) |
| Gut (iyi, 2) | stets zu unserer vollen Zufriedenheit (her zaman tam memnuniyetimizle) | "stets" olmadan zu unserer vollsten Zufriedenheit da iyi sayılır | war vorbildlich (örnek) |
| Befriedigend (orta, 3) | zu unserer vollen Zufriedenheit (tam memnuniyetimizle) | stets zu unserer Zufriedenheit da orta sayılır | war einwandfrei (kusursuz) |
| Ausreichend (geçer, 4) | zu unserer Zufriedenheit (memnuniyetimizle) | aynı | gab zu keinen Beanstandungen Anlass (şikâyete yol açmadı) |
| Mangelhaft (zayıf, 5) | im Großen und Ganzen zu unserer Zufriedenheit (genel olarak memnuniyetimizle) | insgesamt zu unserer Zufriedenheit ya da war bemüht | war insgesamt angemessen (genel olarak uygun) |
| Ungenügend (yetersiz, 6) | hat sich bemüht ... (memnun etmeye çabaladı) | listede yok | bemühte sich um ein gutes Verhältnis (iyi ilişki için çabaladı) |
Bu ifadeler 'Sie hat die ihr übertragenen Aufgaben ... erledigt' (kendisine verilen görevleri ... yerine getirdi) gibi bir cümleyi tamamlar. Federal İş Mahkemesi 'vollste' kelimesini bir 'Wortschöpfung', yani dilde normalde olmayan, türetilmiş bir kelime olarak anar; Türkçeye 'en tam' diye çevirmemizin nedeni bu.
"Zur vollen Zufriedenheit" neden orta not
Federal İş Mahkemesi (Bundesarbeitsgericht) 18 Kasım 2014 tarihli kararında (9 AZR 584/13), 'zur vollen Zufriedenheit' ya da 'stets zur Zufriedenheit' ifadesinin 'befriedigend', yani ortalama bir değerlendirmeye karşılık geldiğini; 'gut' için 'stets', 'immer' ya da 'durchgehend' eklenmesi gerektiğini söyledi. Ortalamanın üstünde not isteyen çalışan bunu haklı çıkaran olguları mahkemede ileri sürüp kanıtlamalıdır; ortalamanın altında not veren işveren ise bunu gerekçelendirmelidir. Bir sektörde iyi notların yaygın olduğunu gösteren istatistikler bu yükü değiştirmez.
Gizli kod yasak, not dili serbest
GewO § 109'un ikinci fıkrası, metnin görünen anlamından farklı bir şey söylemeye yönelik ifade ve işaretleri yasaklar. Memnuniyet ölçeği ise mahkemenin 'Zeugnisbrauch' dediği yerleşik kullanımdır. IHK Dortmund, işverenin yalnızca not listesi vererek yükümlülüğünü yerine getirmiş olmayacağını, gereken ayrıntının ancak düz metinde verilebileceğini vurgular. İki oda iki satırda bile ayrıştığı için tabloyu kesin değerler değil, yaygın okunuş olarak görün.
IHK München'in kaçınılmasını önerdiği kalıplar
- Önemsiz görevlerin önemlilerden önce sayılması, sıradan işlerin başarı gibi övülmesi.
- Davranış cümlesinde iş arkadaşlarının anılıp yöneticilerin atlanması.
- 'nicht unbedeutend' (önemsiz değil) gibi olumsuzlarla kurulan övgüler.
- 'bemühte sich' (çaba gösterdi): sonuçsuz çaba olarak okunur.
Kanun ne diyor
Almanya'nın ticari faaliyetler kanunu Gewerbeordnung'un (GewO) 109. maddesi üç fıkradır. Birinci fıkra: iş ilişkisi sona erdiğinde çalışan yazılı referans hakkına sahiptir; referans en az işin türünü ve süresini gösterir (basit referans), çalışan isterse performans ve davranışı da kapsar (nitelikli referans). İkinci fıkra: referans açık ve anlaşılır olmalıdır. Üçüncü fıkra: çalışanın onayıyla elektronik ortamda verilebilir.
Çıraklar ve stajyerler
Mesleki Eğitim Kanunu'nun (BBiG) 16. maddesi, Ausbildung yapanlara eğitimin türünü, süresini, amacını ve kazanılan becerileri gösteren yazılı bir belge verilmesini, istenirse davranış ve performansın da yazılmasını şart koşar. IHK'lara göre aynı kanunun 26. maddesi bu hakkı stajyerlere de genişletir.
Biçim ve elektronik referans
IHK München'e göre referans şirket kâğıdına, temiz, düzeltmesiz yazılır; ünlem, soru işareti, italik ya da tırnakla ima içermez; yer, tarih ve işverenin ya da üst düzey bir temsilcinin elle imzasını taşır. IHK Dortmund, 1 Ocak 2025'ten beri onayınızla elektronik referansın mümkün olduğunu, ama her imzalayanın nitelikli elektronik imzasını gerektirdiği için şimdilik nadir kalacağını yazar.
Basit ve nitelikli referans farkı
| Einfaches Zeugnis (basit) | Qualifiziertes Zeugnis (nitelikli) | |
|---|---|---|
| İçerik | Kişisel bilgiler, işin türü ve süresi | Bunlara ek olarak performans ve davranış değerlendirmesi |
| Ne zaman verilir | İş bitince varsayılan olarak | Çalışan istediğinde |
| Not dili | Yok | Yukarıdaki memnuniyet ölçeği ve davranış kalıpları |
Nitelikli referansın yapısı IHK München'e göre şöyledir: başlık, kişisel bilgiler, çalışma süresi, görev tanımı, performans değerlendirmesi, memnuniyet formülüyle özet not, davranış, yalnızca çalışan isterse ayrılış nedeni, kapanış cümlesi, yer, tarih ve imza. Teşekkür ve iyi dilek içeren kapanış cümlesi için IHK München, Federal İş Mahkemesi'nin Aralık 2012'de çalışanın buna hukuken hakkı olmadığına karar verdiğini not eder.
Türk referansınızı Almanya'da sunmak
Türk hukukunda Alman ikilisine benzeyen iki belge var. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 28. maddesi, işten ayrılan işçiye işin çeşidini ve süresini gösteren bir belge verilmesini öngörür; bu, basit referansın karşılığıdır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 426. maddesine göre işveren, işçinin isteği üzerine her zaman işin türünü ve süresini içeren bir hizmet belgesi vermek zorundadır; işçi açıkça isterse belgeye işgörmedeki becerisi ile tutum ve davranışları da yazılır. Halk arasında bonservis denen belge budur ve nitelikli referansa en çok yaklaşan Türk belgesidir.
Bonservis için işvereninizden ne isteyin
- TBK md. 426'ya dayanan, unvanınızı, giriş ve çıkış tarihlerinizi ve ana görevlerinizi yazan bir hizmet belgesi.
- Becerinizin ve davranışınızın da yazılması; bunu açıkça istemeniz gerekir.
- Antetli kâğıt, imza, yer ve tarih.
- Şirket verebiliyorsa İngilizce bir nüshası; İngilizce okuyan bir işveren onu çevirisiz kullanabilir.
Çeviride yapılmaması gereken
- Türkçe metni Alman not diline 'yükseltmek'. Çevirmen yazılanı çevirir; 'çok başarılı' ifadesini 'stets zu unserer vollsten Zufriedenheit' yapmak, işvereninizin söylemediği bir şeyi ona söyletmek olur.
- Referans mektubunu (tavsiye mektubu) hizmet belgesinin yerine koymak. Almancada Empfehlungsschreiben denir ve bir Zeugnis değildir; ekleyecekseniz ayrıca ekleyin.
Çevirinin onaylı olması gerekip gerekmediği ve belgenin başvuru dosyasındaki yeri, Almanya iş başvurusu evrakları sayfasında anlatılıyor.
Kaynaklar ve okunma tarihi
Aşağıdaki kaynakların hepsi 12 Ekim 2026'da okundu; bağlantılar Kaynaklar bölümünde.
| Bilgi | Kaynak |
|---|---|
| Referans hakkı; basit ve nitelikli; açık ifade, gizli mesaj yasağı; elektronik biçim | GewO § 109 |
| Ausbildung referansı | BBiG § 16 |
| Performans ve davranış kalıpları; yapı; biçim; ara referans; kaçınılacak ifadeler; kapanış cümlesi | IHK München, Merkblatt Das Arbeitszeugnis |
| Farklı kalıplar; elektronik imza; bir ay; zamanaşımı | IHK Dortmund, Merkblatt Arbeitszeugnis (Şubat 2025) |
| "zur vollen Zufriedenheit" = orta; ispat yükü | Bundesarbeitsgericht, 9 AZR 584/13, 18 Kasım 2014 |
| Çalışma belgesi ve hizmet belgesi | İş Kanunu md. 28; Türk Borçlar Kanunu md. 426 |
Bu sayfanın sınırları
- Hukuki danışmanlık değildir. Referansa itiraz ediyorsanız yol, düzeltme talebi ve gerekirse iş mahkemesidir; IHK München hem verilmesinin hem düzeltilmesinin dava yoluyla istenebileceğini yazar.
- Geçici iş ilişkisinde (Leiharbeit) referans müşteri şirketten değil, sizi istihdam eden ajanstan istenir (IHK Dortmund).
- Not tablosu yalnızca Alman referanslarını anlatır; Avusturya, İsviçre ya da Türkiye'deki işverenlerin yazım alışkanlıkları hakkında bir şey söylemez.
Sonraki adımlar
Referans CV'nizi destekler, onun yerini tutmaz. İşi ve görevlerini Lebenslauf'ta yazın, referansı kanıt olarak ekleyin; not kalıpları CV satırına girmez. CV'yi CitedCV ile hazırlıyorsanız referansta geçen görevler girip onaylayabileceğiniz bilgilerdir; memnuniyet formülü bunlardan biri değildir.
Alman CV formatı, ön yazı ve başvuru dosyasının tamamı ayrı sayfalarda ele alınıyor.
Sık sorulan sorular
Arbeitszeugnis nedir?
Arbeitszeugnis, Almanya'da iş bittiğinde işverenin verdiği yazılı iş referansıdır. İşi ve süresini yazar; çalışan isterse performansı ve davranışı da değerlendirir.
Arbeitszeugnis noten nasıl okunur?
Memnuniyet ölçeğiyle okunur: 'stets zu unserer vollsten Zufriedenheit' pekiyi, 'stets zu unserer vollen Zufriedenheit' iyi, 'zu unserer vollen Zufriedenheit' orta sayılır. Bu kanun değil, yerleşik kullanımdır.
İşveren Arbeitszeugnis vermek zorunda mı?
Evet. GewO § 109'a göre her çalışan iş bitiminde yazılı referans hakkına sahiptir ve performans ile davranışı da içeren nitelikli referansı isteyebilir.
"Zur vollen Zufriedenheit" iyi bir not mu?
Hayır, ortalamadır. Federal İş Mahkemesi 2014'te bu ifadenin 'befriedigend' yani orta nota karşılık geldiğini, 'iyi' için 'stets' gibi bir zaman vurgusu gerektiğini söyledi.
Arbeitszeugnis içinde gizli kod yasal mı?
Hayır. GewO § 109'un ikinci fıkrası metnin görünen anlamından farklı mesaj veren ifadeleri yasaklar. Not ölçeğinin kendisi ise yerleşik kullanımdır, gizli kod sayılmaz.
Bonservis Arbeitszeugnis yerine geçer mi?
Kanıt olarak geçer ama Alman ölçeğiyle notlanmaz. TBK md. 426'ya göre isterseniz beceri ve davranışınız da yazılır; çeviride Alman not diline dönüştürülmemelidir.
Arbeitszeugnis ne kadar süre içinde istenmeli?
Mümkünse ayrılırken. Hak BGB § 195'teki üç yıllık zamanaşımına tabidir, sözleşmeler daha kısa süre koyabilir; IHK Dortmund yaklaşık bir ayı makul hazırlama süresi sayar.
Zwischenzeugnis nedir?
Zwischenzeugnis, iş devam ederken verilen ara referanstır. IHK München, yönetici değişimi, görev değişikliği ya da başka bir yere başvuru gibi haklı bir nedenle istenebileceğini yazar.
Kaynaklar
- Gewerbeordnung, § 109 Zeugnis (gesetze-im-internet.de)www.gesetze-im-internet.de/gewo/__109.html
- Berufsbildungsgesetz, § 16 Zeugnis (gesetze-im-internet.de)www.gesetze-im-internet.de/bbig_2005/__16.html
- Bundesarbeitsgericht, 18 Kasım 2014 tarihli karar, 9 AZR 584/13www.bundesarbeitsgericht.de/wp-content/uploads/2021/01/9-AZR-584-13.pdf
- IHK München, Merkblatt Das Arbeitszeugniswww.ihk-muenchen.de/ihk/pictures/Recht-Steuern/MB_Arbeitszeugnis_1.pdf
- IHK zu Dortmund, Merkblatt Arbeitszeugniswww.ihk.de/blueprint/servlet/resource/blob/4831812/fc532795577c83c827a6baa7d2135f95/merkblatt-arbeitszeugnis-2020--data.pdf
- 4857 sayılı İş Kanunu (mevzuat.gov.tr)www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4857.pdf
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (mevzuat.gov.tr)www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6098.pdf